Πολιτικό σύστημα, τηλεόραση και διαχείριση του ανθρώπινου πόνου*

του

Ζήση Δ. Παπαδημητρίου**

Πολιτική με την παραδοσιακή σημασία του όρου σημαίνει πρωτίστως διαβούλευση με την ενεργό συμμετοχή τόσο των πολιτικών όσο και των πολιτών σε μια σχέση αμφίδρομης επικοινωνίας. Με άλλα λόγια, όταν μιλούμε για πολιτική, μιλούμε για επικοινωνία, για ανταλλαγή ιδεών και απόψεων, με στόχο, υποτίθεται, το κοινό καλό. Σε αντίθεση με το παρελθόν, όταν ο τύπος λειτουργούσε ως «τέταρτη εξουσία», ελέγχοντας την εκτελεστική, νομοθετική και δικαστική εξουσία, σήμερα η σχέση Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης και Πολιτικής εξελίσσεται ολοένα και περισσότερο σε σχέση εξάρτησης της Πολιτικής από τα ΜΜΕ. Βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια πρωτοφανή στα χρονικά του δημόσιου βίου διαδικασία «αποικιοποίησης» της Πολιτικής από τα ΜΜΕ(1). Η πολιτική παραδίδεται πλέον χωρίς όρους στα ΜΜΕ, τα οποία όχι μόνον την επηρεάζουν ως σύστημα και δομή, αλλά και αλλάζουν εκ βάθρων την ίδια τη λογική της. Πρωταγωνιστικό ρόλο στη διαμόρφωση  των πολιτικών πραγμάτων διαδραματίζει η τηλεόραση.

Ως γνωστόν, η τηλεόραση είναι μια από τις πιο σημαντικές τεχνολογικές καινοτομίες της μεταπολεμικής περιόδου, καθότι επιδρά καταλυτικά στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης, επηρεάζοντας άμεσα την κοινωνική και πολιτική συμπεριφορά των ανθρώπων. Ως μέσο μαζικής επικοινωνίας, η τηλεόραση διαφέρει ουσιαστικά από τα συμβατικά μέσα πληροφόρησης, όπως είναι ο Τύπος και η Ραδιοφωνία. Στο χώρο των ΜΜΕ, η τηλεόραση  αποτελεί τον κατ’ εξοχήν φορέα της λεγόμενης «κατευθυνόμενης δημοσιότητας», στόχος της οποίας είναι η καλλιέργεια της πολιτικής απάθειας μεταξύ των πολιτών, εμποδίζοντάς τους έτσι να συμμετέχουν ενεργά στα πολιτικά τεκταινόμενα. Στην εποχή μας, ο τηλεοπτικός εθισμός λειτουργεί ως υποκατάστατο για την έλλειψη πραγματικής επικοινωνίας, καθότι η ουσιαστική επικοινωνία προϋποθέτει διαδικασίες κατανόησης στο πνεύμα ενός διαλόγου μεταξύ υποκειμένων με μεταβιβάσιμο σύνολο προτάσεων, ενώ η τηλεόραση, αντίθετα, παραμένει εξωτερικός μονόλογος, ο οποίος, χάρη στην τεχνική του τελειότητα, διαθέτει το κύρος της δημόσιας δεσμευτικότητας(2). Κύριο χαρακτηριστικό γνώρισμα του τηλεοπτικού μέσου είναι η εικόνα, η αμεσότητα και  πειστικότητα της οποίας δεν αφήνει πολλά περιθώρια στον τηλεθεατή να προσεγγίσει κριτικά το περιεχόμενο της πληροφορίας, αφού, όπως συνήθως λέγεται, «η εικόνα μιλάει από μόνη της» και με την έννοια αυτή αποτελεί  «αδιάψευστο» στοιχείο αλήθειας.

       Υποταγμένη στη λογική της εμπορευματοποίησης και του κέρδους, η τηλεόραση μετατρέπει το θεατή σε καταναλωτή πληροφοριών, τις οποίες και αποδέχεται παθητικά. Καθώς διεισδύει στον προσωπικό χώρο των ανθρώπων, καταλύει κάθε έννοια ιδιωτικού και στη θέση της πνευματικής αυτοσυγκέντρωσης υπεισέρχεται το τηλεοπτικό μήνυμα, το οποίο και παρεμβαίνει με έναν ιδιόμορφο τρόπο στον ψυχικό κόσμο του ατόμου, καταργώντας έτσι την ατομικότητα στη διαδικασία αποτίμησης της συγκεκριμένης πληροφορίας. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Γερμανός πολιτικός επιστήμονας Κουρτ Λένκ, η τηλεόραση είναι το «αντίδοτο», το «χάπι», είναι το αποκορύφωμα της τεχνικά άρτιας αντιστάθμισης για την έλλειψη πραγματικής πληροφόρησης. Η σχέση του ατόμου με το τηλεοπτικό μέσο αποτελεί ένα είδος μονολόγου που κυριολεκτικά καθηλώνει αλλά και κατευθύνει τις κεραίες πρόσληψης του τηλεθεατή. Κι ενώ, λόγω της πληθώρας των μηνυμάτων, δίνει την αίσθηση της ολοκληρωμένης εικόνας, στην ουσία παραπληροφορεί, καθώς προβάλλει και αναπαράγει πρότυπα συμπεριφοράς προσαρμοσμένα πλήρως στη λογική του καταναλωτισμού. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο η τηλεόραση διαχειρίζεται τον πόνο, υποτάσσοντας τα ανθρώπινα συναισθήματα στη λογική εξυπηρέτησης των εκάστοτε στόχων του συστήματος εξουσίας. Πρόκειται για ιδιαίτερα αποτελεσματικό μέσο συναισθηματικής προκατάληψης του δέκτη της πληροφορίας(3). Με τον τρόπο που λειτουργεί, η τηλεόραση αναμοχλεύει αλλά και εργαλειοποιεί κατάλληλα τις ανασφάλειες και τους φόβους των πολιτών που χαρακτηρίζουν την εποχή μας, καθιστώντας τους άβουλους αποδέχτες πολιτικών μηνυμάτων του συστήματος εξουσίας. Όντας εμπορευματοποιημένη, η τηλεόραση είναι η πλέον συμπυκνωμένη έκφραση της «βιομηχανίας του θεάματος»(4).

       Καθώς η πολιτική κυριαρχείται σε σημαντικό βαθμό από τα οικονομικά συμφέροντα και δεδομένου του τρόπου λειτουργίας των ΜΜΕ που επηρεάζουν έντονα, μέσα από στημένες δημοσκοπήσεις και σφυγμομετρήσεις, το πολιτικό βαρόμετρο, τα μεγάλα οικονομικά συγκροτήματα, διαμορφώνουν, κατά το δοκούν, την κοινή γνώμη, παγιδεύοντας έτσι τις πολιτικές εξελίξεις και την κατά τα άλλα δήθεν ανεπηρέαστη λαϊκή θέληση. Ο αντιπροσωπευτικός θεσμός του κοινοβουλευτικού πολιτεύματος φαλκιδεύεται με τη σειρά του, μετατρεπόμενος από εργαλείο άσκησης λαϊκής εξουσίας, σε εργαλείο εξυπηρέτησης ιδιοτελών οικονομικών συμφερόντων. Επιβεβαιώνεται για ακόμη μια φορά περίτρανα η διαπίστωση του Καρλ Πολάνυι, ότι ο καπιταλισμός  αποτελεί «ιστορική ανωμαλία», στο βαθμό που, σε αντίθεση με προηγούμενες ιστορικές φάσεις εξέλιξης της ανθρωπότητας, όπου οι οικονομικές διαδικασίες ήταν οργανικά δεμένες με τις κοινωνικές σχέσεις, οι κοινωνικές σχέσεις σήμερα ορίζονται κυρίως με βάση τη λογική του ιδιωτικού οικονομικού συμφέροντος(5). Στις μέρες μας, προϊούσης της παγκοσμιοποίησης, η οικονομία καθορίζει πλέον σε σχεδόν απόλυτο βαθμό την πολιτική και μέσω αυτής τις κοινωνικές σχέσεις, με κυρίαρχο το\ χρηματοπιστωτικό σύστημα και αιχμή του δόρατος το κερδοσκοπικό κεφάλαιο, το οποίο, με τη σειρά του, καθορίζει πλέον τις εξελίξεις στο χώρο της πραγματικής οικονομίας.

Η διαπλοκή πολιτικής και οικονομικής εξουσίας, όπως αυτή καταγράφεται στο χώρο των ΜΜΕ, έχει σημάνει προ πολλού το τέλος της φιλελεύθερης αστικής δημοκρατίας και την εμφάνιση της «τηλεοπτικής δημοκρατίας», όπως χαρακτηριστικά την αποκάλεσε πρώτος ο πρώην καγκελάριος της Γερμανίας Χέλμουτ Σμιτ, εξέλιξη που είχε μεταξύ άλλων σαν αποτέλεσμα τη μετατροπή της πολιτικής σε «συνοδοιπόρο» των ΜΜΕ. Η τηλεόραση, συγκεκριμένα, υποσχέθηκε τη μαζική διάδοση της πληροφορίας, για να μετατραπεί, τελικά, σε όργανο χειραγώγησης των μαζών, οι οποίες, ανήμπορες πλέον να αντιδράσουν, σέρνονται και φέρνονται από τους κάθε είδους δήθεν ειδήμονες της πολιτικής που συνωστίζονται καθημερινά στα τηλεοπτικά παράθυρα. Όπως πολύ σωστά έχει επισημανθεί, η τηλεδημοκρατία «είναι μια δημοκρατία που βιώνεται οπτικά από απόσταση (τηλε), ικανή για να δημιουργήσει απάθεια σε αυτούς που δεν εμπλέκονται άμεσα στα τηλεοπτικά τεκταινόμενα παράλληλα με κάποιες τάσεις ηδονοβλεψίας. Είναι μια ‘εξομολογητική’ για τους πρωταγωνιστές της και ΄ηδονοβλεπτική΄ για τους τηλεθεατές δημοκρατία. Οι μεν εξομολογούνται στους δημοσιογράφους οι δε, με μια σαρκοβόρα ηδονή που χαρακτήριζε το πλήθος στις ρωμαϊκές αρένες, αρέσκονται να βλέπουν πολιτικούς και γενικά ΄δημόσια πρόσωπα΄ να κατατροπώνονται υπό το βάρος της αδιάψευστης τηλεοπτικής αλήθειας»(6).

       Στη χώρα μας, η πολιτική διέρχεται εδώ και πολύ καιρό περίοδο βαθιάς κρίσης, δείγμα της οποίας αποτελεί η απουσία ουσιαστικού διαλόγου και η γενικευμένη πλέον απογοήτευση των μαζών. Οι πολιτικοί, όντας σε μεγάλο βαθμό εξαρτημένοι από τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, αφού σε αυτά και όχι στο έργο τους οφείλουν συνήθως την αναγνωρισιμότητά τους και συνακόλουθα την πολιτική τους καριέρα, ξιφολκούν μεταξύ τους μέσα από τα τηλεοπτικά παράθυρα, πλειοδοτώντας σε ριζοσπαστισμό και ανέξοδες υποσχέσεις. Τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης δεν υπηρετούν πλέον τον πολιτικό πλουραλισμό αλλά τις υφιστάμενες δομές εξουσίας. Η αναντιστοιχία μεταξύ πολιτικού λόγου και κοινωνικής πραγματικότητας, αφού η πολιτική ρητορεία και η πρακτική των πολιτικών κομμάτων δεν συνδέεται άμεσα με τις συλλογικές κοινωνικές διεργασίες, και η έλλειψη περιεχομένου στις φαινομενικά μόνον πολιτικοποιημένες αντιδράσεις των πολιτών, οδήγησαν στην εμφάνιση ενός κλίματος απολιτικής, θα έλεγα, «υπερπολιτικοποίησης», η οποία, αν την εξετάσει κανείς από κοντά και με κριτήριο τη διάθεση για ουσιαστική πολιτική στράτευση, υποδηλώνει μάλλον πολιτική απάθεια, αφού λείπει η συλλογική συνείδηση, βασική προϋπόθεση για την ενεργό συμμετοχή των πολιτών στην πολιτική ζωή του τόπου. Η μη σύνδεση του πολιτικού λόγου με την υλική του υπόσταση, τουτέστιν με την κοινωνική πραγματικότητα, τον καθιστά αναγκαστικά εγωκεντρικό, ατομικιστικό και, γιατί όχι, αντιδεοντολογικό. ΄Ετσι, οι καθημερινές πολιτικές αντιπαραθέσεις στους  δημόσιους και μη χώρους προσλαμβάνουν τον χαρακτήρα της ποδοσφαιρικής ή καλαθοσφαιρικής αναμέτρησης, συμπεριφορά που οδηγεί αναπόφευκτα στην ποδοσφαιροποίηση της πολιτικής ζωής και στην πολιτικοποίηση του ποδοσφαίρου, με θύτες και θύματα τους ίδιους τους πολίτες(7).

       Αντί να διευκολύνουν τον πολιτικό διάλογο, δηλαδή την επικοινωνία μεταξύ πολιτικών και πολιτών, για την εξεύρεση λύσεων στα προβλήματα που ταλανίζουν τις κοινωνίες μας, οι δημοσιογράφοι της τηλεόρασης ενδιαφέρονται κυρίως για την τηλεθέαση. Στα τηλεοπτικά πάνελ κυριαρχούν οι «ρητορικές τηλεμαχίες» σε βάρος της πολιτικής ουσίας, με αποτέλεσμα να αποκρύπτονται τα πραγματικά αίτια των γεγονότων που απασχολούν τους πολίτες. Μέσα από την τηλεόραση, ο πολιτικός λόγος γίνεται ολοένα και πιο συνθηματολογικός, αποκρύπτοντας συνειδητά την αλήθεια, προκειμένου να εξυπηρετηθούν κομματικά ή ακόμη και ατομικά συμφέροντα. Επαγγελματίες και μη επικοινωνιολόγοι αναλαμβάνουν, με το αζημίωτο βέβαια, την καθοδήγηση των πολιτικών, καθώς είναι αυτοί που σε τελευταία ανάλυση αποφασίζουν το πώς θα «στηθεί» αλλά και θα παρουσιαστεί η εικόνα του εκάστοτε πολιτικού. Η πολιτική μετατρέπεται σε θέαμα, ενώ η πάλαι ποτέ συμμετοχή των πολιτών στα κοινά έχει μετεξελιχθεί σε ένα ιδιόμορφο είδος «τηλε-ηδονοβλεψίας», καλύπτοντας, «ηδονοβλεπτικές και επιδειξιομανικές ορέξεις του κοινού», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Pierre Bourdieu, σχολιάζοντας την επίδραση που ασκούν στο κοινό τα γνωστά talk-shows και realities(8). Οι ίδιοι οι πολιτικοί αντιμετωπίζοται από την τηλεόραση ως εμπόρευμα, μόνον που η διαφήμισή του διαφέρει από αυτήν των συνηθισμένων εμπορευμάτων, καθότι, ως ανθρώπινα όντα, παρουσιάζουν ουσιαστικές διαφορές, οι οποίες και επιβάλλουν έναν συγκεκριμένο τρόπο προβολής τους(9).

Στην ολιγαρχική δομή των πολιτικών κομμάτων έρχεται να προστεθεί και η διαμεσολάβηση του πολιτικού τους λόγου από τα ΜΜΕ, με αποτέλεσμα να ακυρώνεται ουσιαστικά κάθε δυνατότητα σύνδεσης του πολίτη με τον πολιτικό του αντιπρόσωπο, τουτέστιν το βουλευτή, ο οποίος λειτουργεί πλέον ως άτομο, πλήρως εξαρτημένο και υποταγμένο στα κελεύσματα των αρχηγοκεντρικά οργανωμένων πολιτικών κομμάτων. Ο πολίτης αναζητά μάταια στον πολιτικό συγκεκριμένες πολιτικές απόψεις και θέσεις, αφού αυτό που του προσφέρει ο πολιτικός δεν είναι παρά μόνον η τηλεοπτική του εικόνα. Καθώς προωθείται κυρίως η εικόνα σε βάρος του λόγου, η τηλεόραση έχει μετατρέψει την πολιτική σε θέατρο σκιών, καθώς οι πολιτικές ιδέες υφίστανται μόνον ως υποψία «πίσω από το κυρίαρχο τηλεοπτικά πολιτικό πρόσωπο» . Η «προσωποποίηση της πολιτικής … είναι ο πιο σημαντικός παράγοντας που οδηγεί τα άτομα να λαμβάνουν αποφάσεις με βάση την προσωπικότητα των πολιτικών προσώπων και όχι με βάση  τις θέσεις των πολιτικών κομμάτων ή τα ζητήματα που συζητούνται»(10).

Το πολιτικό ρεπορτάζ αγγίζει συχνά τα όρια της σκανδαλοθηρίας, ενώ στο όνομα της επικαιρότητας προβάλλονται γεγονότα που επηρεάζουν κι αυτά με τον τρόπο τους την πολιτική ζωή. Στο όνομα της τηλεθέασης, διογκώνονται τα διάφορα σκάνδαλα, για να ξεχαστούν την επόμενη, χωρίς τις όποιες συνέπειες για όσους εμπλέκονται σε αυτά. Αυτό, τουλάχιστον, βιώνουμε τα τελευταία χρόνια, καθώς αυξάνονται απειλητικά τα κρούσματα διαφθοράς στη χώρα μας.

       Συστατικό στοιχείο του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί διεθνώς το καπιταλιστικό σύστημα εξουσίας, είναι, μεταξύ άλλων, και η στρατηγική του φόβου. Ο φυσικός φόβος των ανθρώπων εξελίσσεται σταδιακά σε «φόβο της εξουσίας»(11). Στη διαδικασία αυτή μεταλλαγής του φόβου, ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο ρόλος της τηλεόρασης, η οποία και λειτουργεί ως μεταφορικός ιμάντας αποδόμησης της κοινωνικής συνοχής, καθώς η δραματικοποίηση των γεγονότων, ενεργοποιεί υφιστάμενες ανασφάλειες των ανθρώπων, με αποτέλεσμα να καλλιεργείται, αντί της συλλογικής συνείδησης, ο άκρατος ατομικισμός. Στη στρατηγική του φόβου εντάσσεται και ο τρόπος με τον οποίο η τηλεόραση διαχειρίζεται, ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης, τις διάφορες εκφάνσεις του ανθρώπινου πόνου. Πρόκειται για μια ειδική μορφή εμπορευματοποίησης του πόνου, καθώς αυξάνει την τηλεθέαση και συνακόλουθα τα κέρδη των ιδιωτικών κυρίως καναλιών μέσω των διαφημίσεων, ενεργοποιώντας συγχρόνως ενδόμυχους φόβους των πολιτών, γεγονός που τους καθιστά ιδεολογικά ευάλωτους, έτοιμους να αποδεχτούν τις εκάστοτε επιλογές του πολιτικού συστήματος.

       Η τηλεοπτική παρουσίαση του ανθρώπινου πόνου «πουλάει», γι΄ αυτό και τα διάφορα τηλεοπτικά κανάλια συναγωνίζονται κυριολεκτικά σε ό,τι αφορά τη δραματοποίηση ακραίων καιρικών φαινομένων, προβάλλοντας και σχολιάζοντας με περισσή τρομολαγνία την απόγνωση και τον πόνο των θυμάτων της «βιβλικής καταστροφής» (έκφραση ιδιαίτερα προσφιλής στα ρεπορτάζ αυτού του είδους), καθώς ενεργοποιεί τη συμπόνια των τηλεθεατών αλλά και απαλλάσσει τους καθ’ ύλην υπεύθυνους από κάθε ευθύνη, όταν αποκαλύπτεται η παντελής έλλειψη των απαραίτητων προληπτικών μέτρων προστασίας. Ο πόνος των πληγέντων από τις «θεομηνίες», όπως πλημμύρες, σεισμοί και καταποντισμοί κλπ., συγκινεί, προκαλεί, προσωρινά τουλάχιστον, αισθήματα αλληλεγγύης στους τηλεθεατές, τα οποία και εκδηλώνονται υπό τη μορφή της συγκέντρωσης και αποστολής χρηματικής ή/και υλικής βοήθειας προς τους πλημμυροπαθείς, σεισμοπαθείς κλπ., η οποία, πολλές φορές, αντί να φτάσει στα θύματα της καταστροφής, καταλήγει στις τσέπες επιτήδειων ή ακόμα και των ασκούντων την εξουσία στις πληγείσες περιοχές.

       Μια άλλη, εξίσου σημαντική, αιτία πρόκλησης ανθρώπινου πόνου είναι ο πόλεμος. Οι πολίτες στις αναπτυγμένες δυτικές κοινωνίες, βιώνουν τους πολέμους στις διάφορες περιοχές του πλανήτη μας πρωτίστως τηλεοπτικά. Η εξόντωση δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων, ο εξανδραποδισμός, τα βασανιστήρια, η φτώχεια και η εξαθλίωση καταγράφονται στη συνείδηση των τηλεθεατών ως γεγονότα που διαδραματίζονται μακριά από αυτούς, τα οποία ναι μεν τους αγγίζουν αλλά δεν αρκούν για να τους βγάλουν από το λήθαργο της επίπλαστης ευδαιμονίας που τους προσφέρει το σύστημα εξουσίας και ως εκ τούτου σπάνια κινητοποιούνται οι ίδιοι ενάντια στους πολέμους, όπως π.χ. συνέβη με τον πόλεμο του Βιετνάμ πρίν σαράντα πέντε περίπου χρόνια, ο οποίος και λειτούργησε ως έναυσμα στην εμφάνιση του κινήματος διαμαρτυρίας των φοιτητών στη δεκαετία του ΄60, τόσο στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης όσο και στην ίδια την Αμερική. Στην εποχή μας, η τηλεόραση αποτελεί το κυρίαρχο μέσο πληροφόρησης αλλά και επιρροής στη συνείδηση των ανθρώπων σχετικά με τις ανά τον κόσμο εστίες πολέμου και με την έννοια αυτή οι πόλεμοι κερδίζονται ή χάνονται από ιδεολογική και προπαγανδιστική άποψη πρωτίστως τηλεοπτικά, με την έννοια ότι τα οπλικά συστήματα δεν επαρκούν για να κερδηθεί ένας πόλεμος, θα πρέπει να κερδηθεί, οπωσδήποτε, και η κοινή γνώμη (βλ. περίπτωση Ιράκ, Αφγανιστάν κλπ.).

       Στα καθ’ ημάς, η διαχείριση του ανθρώπινου πόνου στην τηλεόραση σχετίζεται κυρίως με φαινόμενα της καθημερινότητας, όπως η ανεργία, η αλλοτρίωση, οι παντός είδους εξαρτήσεις, η μοναξιά, η επιθυμία αυτοπροβολής και δημόσιας καταξίωσης, τα άτομα με ειδικές ανάγκες κλπ., τα οποία επιδρούν στην ψυχοσύνθεση των ανθρώπων και επηρεάζουν αντιστοίχως την κοινωνική και πολιτική τους συμπεριφορά. Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης και της οικονομικής κρίσης το φάσμα της ανεργίας προκαλεί ανασφάλεια και φόβους. Ο τρόπος με τον οποίο η τηλεόραση διαχειρίζεται την απόγνωση των ανέργων, είτε δραματοποιώντας είτε ασκώντας κριτική, επηρεάζει όχι μόνον τους ίδιους αλλά και εκείνους που διατηρούν ακόμα τις θέσεις εργασίας, προκαλώντας συνειδησιακό ρήγμα μεταξύ των εντός και των εκτός των τειχών των επιχειρήσεων. ‘Όπως σωστά έχει επισημανθεί «το παγκοσμιοποιημένο κεφάλαιο διαμορφώνει ένα άτομο το οποίο συρρικνώνεται μόνο στις φυσικές του λειτουργίες», έχοντας την αίσθηση ότι είναι ελεύθερο, ενώ στην πραγματικότητα η αλλοτρίωση αλλά και ο φόβος τον οποίο βιώνει καθημερινά του στερούν την ατομικότητά του, υποβαθμίζοντάς τον σε καταναλωτή ιδεολογικών προσταγμάτων των ασκούντων την εξουσία(12).

       Η διαχείριση του πόνου των ανθρώπων μέσω της τηλεόρασης για αλλότριους σκοπούς αποτελεί πλέον καθημερινή πρακτική. Η φτώχεια και η δυστυχία που ταλανίζουν τον πλανήτη μας, δεν αντιμετωπίζεται ως αποτέλεσμα εκμετάλλευσης και άνισης κατανομής του κοινωνικού πλούτου, αλλά ως θεόσταλτη τιμωρία. Προβάλλονται, συνήθως, με πομπώδη και συχνά γλοιώδη τρόπο, τα «Έργα και αι Ημέραι» των διαφόρων δωρητών, χορηγών, ευεργετών κλπ., οι οποίοι, πάντα με το αζημίωτο, εκθειάζονται ως πονόψυχοι και γενναιόδωροι, ενώ ο πλούτος που διαθέτουν είναι προϊόν στυγνής εκμετάλλευσης της ανθρώπινης εργασίας. Έτσι, εξιλεώνονται στη συνείδηση του λαού, ο οποίος και εθίζεται στη σκέψη ότι η φιλανθρωπία είναι η σωτηρία και όχι η χρηστή διαχείριση του δημόσιου πλούτου και με την έννοια αυτή απαλλάσσει τους πολιτικούς από τις ευθύνες τους, ανοίγοντας διάπλατα τις πύλες στη διαφθορά.

       Ιδιαίτερα προβληματικός είναι ο τρόπος με τον οποία η τηλεόραση αντιμετωπίζει τις παραβατικές πράξεις ατόμων με ψυχικές διαταραχές. Προβάλλεται, συνήθως, η εικόνα του ανεξέλεγκτου ψυχασθενή, κάτι που προκαλεί και αναπαράγει στον τηλεθεατή φόβο και δημιουργεί στη συνείδησή του ένα είδος επικίνδυνου «Άλλου», τον οποίο και βιώνει ως απειλή, αντί να συμμεριστεί τον πόνο του και να τον συμπαρασταθεί. Καλλιεργείται έτσι το στερεότυπο του εν δυνάμει εγκληματία ψυχασθενή, ανεξάρτητα από τα αίτια της εγκληματικότητας. Η εγκληματικότητα που εμφιλοχωρεί σε όλα τα κοινωνικά στρώματα, ανεξάρτητα από τα αίτια που την προκαλούν, χρεώνεται, συχνά, στα άτομα με ψυχικές διαταραχές(13).

       Ακόμη, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποία τα διάφορα τηλεοπτικά κανάλια και κυρίως τα ιδιωτικά, διασκεδάζουν τις αγωνίες. τους φόβους αλλά και τον πόνο των ανθρώπων με τα γνωστά talk shows των «πρωϊνάδικων», όπου αποκαθηλώνεται πλήρως η προσωπικότητα κυρίως της γυναίκας, καθώς αποτελεί κοινώς «γλάστρα», ενώ το σώμα της μετατρέπεται σε φορέα διαφημιστικών μηνυμάτων. Η εμπορευματοποίηση του γυναικείου σώματος στο χώρο των τηλεοπτικών μέσων αποτελεί ένα ιδιαίτερα ειδεχθή τρόπο ψυχικής κακοποίησης της γυναίκας. Τραγικοκωμικές διαστάσεις προσλαμβάνει το θέαμα, όταν οι ίδιες οι γυναίκες, αντί να αντισταθούν στον τηλεοπτικό διασυρμό και στη κοινωνική απαξίωσή τους, αποδέχονται τον ρόλο που τους έταξαν τα τηλεοπτικά κανάλια, παρασυρμένες, ίσως, από τις αμφιβόλου ποιότητας φιλοδοξίες τους, καθώς πιστεύουν ότι, συμμετέχοντας στο θέατρο του παραλόγου, θα ανοίξει και γι’ αυτές ο δρόμος τη επιτυχίας  στον κόσμο της τέχνης και του θεάματος, γνωστού όντος ότι η δημοσιότητα και η επωνυμία αποτελούν στην εποχή μας βασικές προϋποθέσεις για την απόκτηση πλούτου αλλά και κοινωνικής καταξίωσης(14). Τραγική είναι η περίπτωση των ατόμων που συμμετέχουν στα γνωστά reality shows, όπου απόκληροι αυτού του κόσμου, αυτοεξεφτιλίζονται για ένα «πινάκιο φακής», καθώς ξεγυμνώνονται ψυχολογικά προς «τέρψιν και ευχαρίστησιν» των τηλεθεατών, οι οποίοι καταναλώνοντας την απαξίωση και των πόνο των «πρωταγωνιστών» του θεάματος, διασκεδάζουν τις προσωπικές τους ανασφάλειες και τους φόβους, έτοιμοι να αποδεχτούν την εκμετάλλευση και τις ταπεινώσεις που βιώνουν στην καθημερινή τους ζωή.

Τίθεται, λοιπόν, το ερώτημα. Μπορεί η τηλεόραση να συμβάλει στη δημιουργία των προϋποθέσεων για έναν διευρυμένο διάλογο μεταξύ πολιτών και πολιτικών; Μπορεί, με άλλα λόγια, η τηλεόραση να γίνει το μέσον για την πολιτική ωρίμανση των πολιτών, για την μετατροπή τους από καταναλωτές εμπορευματοποιημένων ειδήσεων σε δρώντα πολιτικά όντα με άποψη και ικανότητες συμμετοχής στη διαμόρφωση των πολιτικών πραγμάτων; Προς το παρόν η σχέση πολιτικής και ΜΜΕ κάθε άλλο παρά θετικά εξελίσσεται, καθώς, παρά τις τεράστιες τεχνολογικές δυνατότητες που διαθέτουν οι κοινωνίες μας, η συνειδητή συμμετοχή των πολιτών στην πολιτική ζωή συρρικνώνεται.  Ωστόσο, για τις όποιες αρνητικές πτυχές της τηλεδημοκρατίας, δεν ευθύνεται, βέβαια το ίδιο το τηλεοπτικό μέσο, αλλά ο τρόπος με τον οποίο το τεχνολογικό αυτό επίτευγμα ενσωματώνεται στη εξυπηρέτηση της εκάστοτε οικονομικής και πολιτικής εξουσίας. Είναι αλήθεια πως η τηλεόραση θα μπορούσε να συμβάλει τα μέγιστα στον εκδημοκρατισμό των κοινωνιών μας, αρκεί να υπάρξει ο απαραίτητος κοινωνικός έλεγχος στη διαμόρφωση των τηλεοπτικών προγραμμάτων, με στόχο πάντα την ενίσχυση της κριτικής σκέψης των πολιτών.

Παραπομπές

1.     Σχετικά με την έννοια της «αποικιοποίησης» με την ευρεία σημασία του όρου, βλ. Habermas, Jürgen (1981), Theorie des kommunikativen Handelns, Band II : Zur Kritik der funkionalistischen Vernunft. Frankfurt am Main : Suhrkamp, σελ. 489.

2.     Παπαδημητρίου, Ζήσης (2006), Παρεμβάσεις. Θεσσαλονίκη: Σύγχρονοι Ορίζοντες, σελ. 159 κ.ε..

3.     Lenk, Kurt (1982), Politische Soziologie. Stuttgart-Berlin-Köln-Mainz : Kohlhammer, σελ. 112/119.

4.     Παπαδημητρίου, Ζήσης (2002), Μεταμοντέρνα αδιέξοδα. Θεσσαλονίκη : εκδ. Παρατηρητής, σελ. 198.

5.     Πολάνυι, Καρλ (2001), Ο μεγάλος μετασχηματισμός. Οι πολιτικές και κοινωνικές απαρχές του καιρού μας. Σκόπελος: εκδ. Νησίδες, σλ. 48.

6.     Δεληγκιαούρη, Αναστασία (2007), Πολιτικός λόγος και ΜΜΕ. Νομική, πολιτική και κοινωνική  διάσταση. Διδακτορική Διατριβή. Θεσσαλονίκη, σελ. 289.

7.     Παπαδημητρίου, Ζήσης (2006), ό.π. σελ. 146 κ.ε..

8.     Bourdieu, Pierre (1998), Για την τηλεόραση. Αθήνα: εκδ. Πατάκης.

9.     Παπαθανασόπουλος, Στέλιος (1997), Η δύναμη της τηλεόρασης: Η λογική του μέσου και της αγοράς. Αθήνα: εκδ. Καστανιώτης. Ιδιαίτερα το κεφάλαιο «Τηλεόραση και πολιτική».
10.  Δεληγκιαούρη, Αναστασία (2007), ό.π., σελ. 317.
11. Λάμπος, Κώστας (2009), Αμερικανισμός και Παγκοσμιοποίηση. Οικονομία του φόβου και της παρακμής. Αθήνα: εκδ. Παπαζήση, σελ. 21 κ.ε..
12.  Ζιγκλέρ, Ζαν (2004), Η ιδιωτικοποίηση του κόσμου και οι νέοι κοσμοκράτορες. Θεσσαλονίκη: εκδ. Σύγχρονοι Ορίζοντες, σελ. 216 κ.ε..
13.  Παπαδημητρίου, Ζήσης (2006), ό.π., σελ. 177.
14.  Στο ίδιο, σελ. 160.
_______________________
* Αναδημοσίευση από το συλλογικό τόμο: Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ ΣΤΗ ΔΗΜΟΣΙΑ ΣΦΑΙΡΑ, ΠΡΟΠΟΜΠΟΣ , 2012.:
** Ο Ζήσης Παπαδημητρίου είναι ομότιμος καθηγητής του Α.Π.Θ.

ΕΜΕΙΣ ΕΙΜΑΣΤΕ ΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ . ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

Μπάτε σκύλοι αλέστε...-

Κώστας Βάρναλης 

 

 

Οπως περιέχεται στην εβδομαδιαία έκδοση των πολιτικών προσφύγων στη ΓΛΔ, «Το Δελτίο μας», της 17ης Σεπτ. 1954, αρ. φυλ. 132 και, όπως και πολλά άλλα, είναι στη διάθεση των αναγνωστών σε ηλεκτρονική μορφή, στο Επιμορφωτικό Κέντρο «Χαρίλαος Φλωράκης»:

- Ελα δω, ραγιά, που σε διατάζω.
- Και ποιος είσαι του λόγου σου, που λες ραγιά. Ελα συ εδώ.
- Κύριός σου είμαι. Ομολογιούχος. Πέσε!
- Και για ποιόνε με πήρες; Για Ελληνικό Κράτος;
- Πού το βρήκες το Ελληνικό Κράτος; Εμείς οι ξένοι είμαστε κράτος.
Κράτη εν κράτει, ομολογιούχοι, Ούλεν, Πάουερ, διομολογήσεις, ετεροδικίες, "σύμβουλοι"...
- Κι από μένα τι ζητάς;
- Να πλερώσεις!
- Τι να πλερώσω; Δεν ξέρω τίποτα.
- Ξέραν οι πρόγονοί σου πριν από εκατόν τριάντα χρόνια... Εθνικοί άνδρες ήσαν, εθνικά δάνεια κάνανε χάρις σ' εμάς τους... φιλέλληνες!
- Ποια δάνεια; Τα πλερώσαμε δέκα φορές ως τώρα. Μας χρεώνατε χίλιες λίρες και μας δίνατε στο χέρι εκατό. Οχι μονάχα μια φορά. Πάντα! Τρεις το λάδι τρεις το ξύδι κι έξι το λαδόξυδο. Η προμήθεια, τ' ασφάλιστρα, τα χρεώλυτρα, οι μεσιτείες, οι προκαταβολές των τόκων τρώγανε τη μάννα. Μ' αυτά τα πρώτα δυό "εθνικά δάνεια" φέρατε την Ελλάδα στα "πρόθυρα της καταστροφής".
- Δε σηκώνω κουβέντες. Πλέρω και βιάζομαι...
- Να κάνεις τι;
- Αμ' το ξέρεις από άλλοτες και συ κι οι όμοιοί σου... Η τιμή είναι ανώτερη από κάθε αδυναμία... Μπορείς δε μπορείς, πρέπει να μείνεις τίμιος... Υπόγραψες, νεαρέ μου, και θα τα "κυλίσεις"!
- Και το αίμα που εμείς χύσαμε για σας; Είναι φτηνότερο από το δικό σας το χρυσάφι, που δε μας το δίνατε κιόλας; Για τη δικιά σας την αυτοκρατορία και τα δικά σας τα πετρέλαια και για τα δικά σας τα κεφάλαια χύσαμε το αίμα μας, στην Ουκρανία, στη Μικρά Ασία, στην Αφρική... Και στον τόπο μας! Τι ζητάτε τώρα από τους πεθαμένους;
- Πλέρω!
- Δεν έχω!
- Εχεις και παραέχεις. Οταν μπορείς να πετάς τα λεφτά σου από το παράθυρο, θα πει πως έχεις!
- Δε μούμεινε λάδι.
- Θα σφίξουμε λιγάκι το μάγγανο και θα βγάλεις. Θα βγάζεις, όσο και να σε στίβουμε. Κι όσο περισσότερο σε στίβουμε και βγάζεις, τόσο περισσότερο γίνεσαι άγγελος της ελευθερίας, διότι δεν σου μένει... κουκούτσι να νογάς τι σου γίνεται και τι σου μέλλεται.
- "Ουκ, αν λάβεις παρά του μη έχοντος".
- Θ' αγοράζεις ψωμί και θα το τρώω εγώ με τους εμμέσους φόρους. Πού θα μου πας; Και άκουσ' εδώ ένα πράγμα.
Αν δεν βάζαμ' εμείς όλα μας τα δυνατά η δικιά σας η ολιγαρχία θα είχε εξαφανιστεί. Αυτή μας χρωστάει και την ύπαρξή σου!
- Τη δικιά μου;
- Και βέβαια! Από σένα θα πάρει για να δώσει σ' εμάς. Η μια ολιγαρχία στην άλλη... Ετσι γίνεται πάντα. Οι λαοί δίνουν και το αίμα και το χρήμα κι οι ολιγαρχίες παχαίνουν...
- Φεύγεις ή δε φεύγεις;
- Κουτέ! Οσο μακρύτερα φύγω, τόσο περισσότερο θα τρέχεις για να με πλερώσεις... Δούλε!

Σημείωση: Το παραπάνω χρονογράφημα του Κ. Βάρναλη, γράφηκε με την ευκαιρία της υποχρέωσης που ανέλαβε η παπαγική κυβέρνηση να πληρώσει και πάλι η Ελλάδα τα εξωτερικά δάνεια, που ως τώρα τάχουμε πληρώσει πολλές φορές».

ΠΩΣ ΤΟ ΑΓΡΙΜΙ ΕΓΙΝΕ ΑΝΘΡΩΠΟΣ

ΜΙΑ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΥΣΑ 
ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ  
ΒΗΜΑ/SCIENCE
19  Αυγούστου  2012

 
 *****
Γιατί είμαστε τόσο διαφορετικοί 

από τους χιμπαντζήδες;

του Dan Jones

Μπορεί το γενετικό υλικό μας να έχει πολλά κοινά με το δικό τους, ωστόσο οι διαφορές μας δεν αποτελούν μόνο θέμα γονιδίων

Κανένας δεν θα μπέρδευε έναν άνθρωπο με έναν χιμπαντζή, ωστόσο το ανθρώπινο γενετικό υλικό έχει πιο πολλά κοινά με αυτό του χιμπαντζή σε σύγκριση με τα γονίδια που μοιράζονται ποντίκια και αρουραίοι. Πώς μπορεί να συμβαίνει αυτό; Η πρόοδος του πεδίου της γενωμικής αρχίζει να αποκαλύπτει το μυστήριο. Αν κάποιος συγκρίνει το γονιδίωμα του ανθρώπου και του χιμπαντζή, θα ανακαλύψει ότι διαφέρουν κατά λίγο περισσότερο από 1%. Μπορεί αυτό το ποσοστό να φαίνεται μικρό, ωστόσο αντιστοιχεί σε περισσότερες από 30 εκατομμύρια μεταλλάξεις σε συγκεκριμένα σημεία του γονιδιώματος. Ποσοστό περίπου 80% των 20.000 και πλέον γονιδίων μας επηρεάζεται και, παρ' ότι στα περισσότερα γονίδια εμφανίζονται μόνο μία ή δύο μεταλλάξεις, αυτές μπορεί να έχουν πολύ σημαντική επίδραση. Για παράδειγμα, η πρωτεΐνη που παράγεται από το ανθρώπινο γονίδιο FOXP2, το οποίο παίζει σημαντικό ρόλο στην ομιλία, διαφέρει από εκείνη που παράγει το αντίστοιχο γονίδιο του χιμπαντζή κατά μόλις δύο αμινοξέα. Παράλληλα μικρές αλλαγές στα γονίδια microcephalin και ASPM πιθανότατα οδηγούν σε μεγάλες διαφορές στο μέγεθος του εγκεφάλου ανθρώπων και χιμπαντζήδων.

Ωστόσο οι πρωτεΐνες αποτελούν μόνο μέρος του συνόλου που μας κάνει... ανθρώπους. Ζωτικής σημασίας είναι και οι αλλαγές στη γονιδιακή ρύθμιση - στο πότε και στο πού εκφράζονται, δηλαδή, τα γονίδια κατά την ανάπτυξη, λέει ο Τζέιμς Νουνάν από το Πανεπιστήμιο Γέιλ. Οι μεταλλάξεις σε γονίδια-«κλειδιά» της ανάπτυξης μπορεί να είναι θανάσιμες. Ωστόσο, όπως λέει ο ειδικός: «Η αλλαγή στην έκφραση ενός γονιδίου σε έναν μόνο ιστό ή σε μία και μόνο χρονική στιγμή μπορεί πιο εύκολα να οδηγήσει σε μια "καινοτομία" που δεν είναι θανατηφόρα». Το εργαστήριο του Νουνάν είναι ένα από τα πολλά σε παγκόσμιο επίπεδο τα οποία ασχολούνται με τη σύγκριση της γονιδιακής έκφρασης σε ιστούς του εγκεφάλου προκειμένου να αποκαλυφθούν οι βασικές διαφορές στη ρύθμιση των γονιδίων μεταξύ ανθρώπων και χιμπαντζήδων - οι περισσότερες από αυτές τις διαφορές συνεχίζουν να παραμένουν αυτή τη στιγμή στο σκοτάδι.

Το τίμημα της ευφυΐας

Και μετά υπάρχει και το ζήτημα του διπλασιασμού των γονιδίων. Η διαδικασία αυτή μπορεί να οδηγήσει σε οικογένειες γονιδίων που διαφοροποιούνται και αναλαμβάνουν νέες λειτουργίες, αναφέρει ο Ιβαν Εϊχλερ από το Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Ουάσιγκτον στο Σιάτλ. Το εργαστήριό του έχει εντοπίσει οικογένειες αποκλειστικώς ανθρώπινων γονιδίων οι οποίες επιδρούν ποικιλοτρόπως στη βιολογία μας, από το ανοσοποιητικό σύστημα ως τον εγκέφαλο. Ο επιστήμονας υποπτεύεται ότι ο διπλασιασμός των γονιδίων έχει συνεισφέρει στην εξέλιξη νέων νοητικών ικανοτήτων στους ανθρώπους, με ένα κόστος όμως: τη μεγαλύτερη ευαισθησία στις νευρολογικές διαταραχές.

Η αντιγραφή σφαλμάτων σημαίνει ότι ολόκληρα τμήματα DNA έχουν «σβηστεί» κατά λάθος. Αλλα τμήματα γενετικού υλικού βρίσκονται σε νέες τοποθεσίες όταν γενετικά στοιχεία «χοροπηδούν» και αλλάζουν θέση στο γονιδίωμα ή όταν ιοί ενσωματώνονται στο γενετικό υλικό μας. Το ανθρώπινο γονιδίωμα περιέχει περισσότερα από 26.000 INDELs (όρος που προέρχεται από το Insertion-Deletion), πολλά εκ των οποίων συνδέονται με διαφορές στη γονιδιακή έκφραση μεταξύ ανθρώπων και χιμπαντζήδων.

Η «μετάλλαξη» του πολιτισμού

Ακόμη και ένας πλήρης κατάλογος γενετικών διαφορών δεν θα λύσει όμως το μυστήριο. Και αυτό διότι αυτό που κυρίως μας κάνει ανθρώπους είναι πολιτισμικό, είναι κάτι που περνά από γενιά σε γενιά μέσω της μάθησης, σημειώνει ο Ατζίτ Βάρκι από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Σαν Ντιέγκο. Επιπλέον, όπως λέει, η συν-εξέλιξη γονιδίων και πολιτισμού αποτελεί μια μεγάλη κινητήρια δύναμη στην ανθρώπινη εξέλιξη επιτρέποντας για παράδειγμα στους απογόνους των γαλακτοπαραγωγών-κτηνοτρόφων να πέπτουν την πρωτεΐνη του γάλακτος. Προκειμένου να λύσουμε το μυστήριο της ανθρώπινης μοναδικότητας χρειάζεται να ξέρουμε πώς το γονιδίωμα «χτίζει» σώματα και εγκεφάλους, πώς οι εγκέφαλοι «χτίζουν» πολιτισμό και πώς ο πολιτισμός οδηγεί τελικώς σε αλλαγές στο γονιδίωμα. Αυτός όμως παραμένει μακρινός στόχος. 

 @@@@@@@@@@@@

 Γιατί επεκταθήκαμε σε ολόκληρο τον πλανήτη;

Douglas Kate 

Οι επιστήμονες αναζητούν για ποιον λόγο μόνο μία ομάδα Homo sapiens έφυγε πριν από 65 χιλιάδες χρόνια από την Αφρική και κατέκτησε τον κόσμο.

 

Οι πρόγονοί μας κατάφεραν να κάνουν ορισμένες επικές μεταναστεύσεις. Ο Homo erectus πραγματοποίησε την πρώτη μεγάλη μετανάστευση από την Αφρική στην Aνατολική Ασία πριν από 1,8 εκατομμύρια χρόνια. Περίπου ένα εκατομμύριο χρόνια αργότερα οι προκάτοχοι των Νεάντερταλ εμφανίστηκαν στην Ευρώπη. Και πριν από 125.000 χρόνια ο Homo sapiens έκανε επιδρομή στη Μέση Ανατολή. Κανένας από αυτούς τους πληθυσμούς δεν διήρκεσε. Αλλά πριν από περίπου 65.000 χρόνια μια ομάδα σύγχρονων ανθρώπων έφυγε από την Αφρική και κατέκτησε τον κόσμο - ένα εκπληκτικό επίτευγμα για οποιοδήποτε είδος, πόσω μάλλον για έναν μικρόσωμο, γυμνό από τρίχωμα πίθηκο. Τι έκανε τον σύγχρονο άνθρωπο να εξαπλωθεί τόσο πολύ και τόσο μακριά;

Γίναμε... πολλοί!

Ισως όλα άρχισαν από τον… συνωστισμό. Ολοι οι άνθρωποι ανήκουν σε μια από τις τέσσερις διαφορετικές γενεαλογικές γραμμές (L0, L1, L2, L3), ωστόσο μόνο η γενεαλογική σειρά L3 εντοπίζεται εκτός της Αφρικής. Ο Κουέντιν Ατκινσον από το Πανεπιστήμιο του Οκλαντ στη Νέα Ζηλανδία και οι συνεργάτες του ανακάλυψαν ότι η συγκεκριμένη γενεαλογική γραμμή εμφάνισε «εκτόξευση» του πληθυσμού της στα 10.000 χρόνια που οδήγησαν στη μεγάλη έξοδο. Ετσι ο συνωστισμός στο Κέρας της Αφρικής ίσως ώθησε τη συγκεκριμένη ομάδα να διασχίσει την Ερυθρά Θάλασσα και να κινηθεί κατά μήκος της νότιας ακτής της Ασίας.

Βέβαια ανοιχτό παραμένει το ερώτημα σχετικά με το γιατί αυξήθηκε ο αριθμός του συγκεκριμένου πληθυσμού. Ο Ατκινσον σημειώνει ότι επί 100.000 έτη το αφρικανικό κλίμα «ακροβατούσε» μεταξύ ξηρασίας και πλημμυρών προτού σταθεροποιηθεί πριν από περίπου 70.000 χρόνια. Ισως λοιπόν αυτή η περιβαλλοντική αστάθεια οδήγησε τους πρώτους ανθρώπους στο να γίνουν πιο εφευρετικοί, με προσαρμογές που βοήθησαν στην αύξηση του πληθυσμού όταν οι κλιματικές συνθήκες βελτιώθηκαν.

Ο Πολ Μέλαρς από το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ εκτιμά από την πλευρά του ότι η «έκρηξη» στον αριθμό του πληθυσμού ήταν το αποτέλεσμα μιας άλλης «έκρηξης» στην πολυπλοκότητα των τεχνολογικών, οικονομικών, κοινωνικών και νοητικών ικανοτήτων. Η ικανότητα ελέγχου της φωτιάς προηγήθηκε κατά πολύ, όπως πιθανώς και η ικανότητα του λόγου. Ωστόσο στη συγκεκριμένη περίοδο παρουσιάστηκε άνθιση της καινοτομίας, όπως η κατασκευή πολύπλοκων εργαλείων, η αποτελεσματική εκμετάλλευση των πηγών τροφής, η καλλιτεχνική έκφραση και η συμβολική διακόσμηση.

«Το γονίδιο της περιπέτειας»

Αυτή η πολιτισμική πρόοδος πρέπει να ήταν άκρως σημαντική, σύμφωνα με τον Μαρκ Πάτζελ από το Πανεπιστήμιο του Ρέντινγκ στο Ηνωμένο Βασίλειο. Οπως λέει «το μήνυμα ήταν ότι όχι μόνο μπορούμε να περπατήσουμε αλλά μπορούμε και να αλλάξουμε τον κόσμο όταν φθάσουμε στον προορισμό μας». Αυτές οι ικανότητες έσπρωχναν τους μετανάστες ολοένα και πιο μπροστά, σημειώνει ο ειδικός, καθώς τα νέα μέρη που κατακτούσαν έφθαναν σε κάποια στιγμή στο φουλ της χωρητικότητάς τους και έτσι ξεκινούσαν καινούργιες μετακινήσεις προς νέα εδάφη ώστε να αποφευχθεί ο ανταγωνισμός.

«Κάποια απ' όλα αυτά τα γεγονότα πιθανότατα έγιναν κατά τύχη» προσθέτει ο Κρις Στρίνγκερ από το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Λονδίνου. Για παράδειγμα η αποίκηση της Αυστραλίας ίσως έλαβε χώρα όταν θαλασσοπόροι που ταξίδευαν μεταξύ νησιών βγήκαν από την πορεία τους. Ισως και κάποιες γενετικές μεταλλάξεις μάς έκαναν πιο περιπετειώδεις. Για παράδειγμα το αποκαλούμενο γονίδιο «αναζήτησης της καινοτομίας», το DRD4-7R, είναι πιο κοινό στους πληθυσμούς που μετανάστευσαν πιο γρήγορα και πιο μακριά από την Αφρική. «Υπάρχει βέβαια και το ανθρώπινο πνεύμα - να ανέβουμε στην κορυφή που δεν έχει πατήσει κανένας» λέει ο Στρίνγκερ.

&&&&am&&

Γιατί σηκωθήκαμε στα δύο πόδια; Το τι κερδίσαμε και τι χάσαμε όταν αρχίσαμε να περπατάμε στα δύο πόδια απασχολεί τους ειδικούς

Douglas Kate  

 

Ο Κάρολος Δαρβίνος υποστήριζε ότι οι πρόγονοί μας σηκώθηκαν στην όρθια θέση προκειμένου να ελευθερώσουν τα άνω άκρα τους και να μπορούν να κατασκευάζουν εργαλεία. Γνωρίζουμε πλέον ότι αυτό δεν μπορεί να είναι σωστό αφού τα αρχαιότερα εργαλεία που έχουν βρεθεί είναι ηλικίας 2,6 εκατομμυρίων ετών, ενώ η ανατομία των απολιθωμάτων ανθρωποειδών αποκαλύπτει ότι ο διποδισμός εμφανίστηκε πριν από τουλάχιστον 4,2 εκατομμύρια έτη - ίσως και πριν από 6 εκατομμύρια έτη.

Το πρόβλημα με τον διποδισμό, αναφέρει ο Κρις Στρίνγκερ του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας του Λονδίνου, είναι ότι, ενώ συνδέεται με πολλά πλεονεκτήματα, απαιτεί ανατομικές αλλαγές με αποτέλεσμα στο μεσοδιάστημα να είναι κάποιος αργός, ασταθής και αδέξιος. «Λογικά ο διποδισμός ξεκίνησε στα δένδρα» λέει ο ειδικός, σημειώνοντας ότι οι ουραγκοτάγκοι και άλλα πρωτεύοντα περπατούν όρθια στα κλαδιά όταν τρέφονται. Η αναφορά του δρος Στρίνγκερ ταιριάζει με ό,τι γνωρίζουμε σχετικά με τον τρόπο ζωής των πρώτων δίποδων, δεν εξηγεί όμως για ποιον λόγο απέκτησαν στο πλαίσιο της εξέλιξης ειδική ανατομία. Για παράδειγμα τέσσερα εκατομμύρια χρόνια πριν το οστό της κνήμης ήταν κάθετο σε σχέση με την πατούσα, ενώ στους σημερινούς πιθήκους έχει κλίση προς τα έξω - ακόμη και σε εκείνους που περπατούν τις περισσότερες ώρες στα δύο πόδια.

Για τους κουβαλητές

Μια πιο πειστική εξελικτική εξήγηση θα ήταν ότι ο διποδισμός αυξάνει την επιβίωση και γι' αυτόν τον λόγο κάποιοι πιστεύουν ότι εξελίχθηκε επειδή επέτρεπε στα αρσενικά να έχουν περισσότερη πρόσβαση σε τροφή ώστε να βοηθούν στο να τρέφονται οι σύντροφοι και τα μικρά τους. Ωστόσο αυτή η ιδέα προϋποθέτει την πολύ πρώιμη εμφάνιση της μονογαμίας, κάτι που δεν υποστηρίζεται από τα στοιχεία που έχουμε στη διάθεσή μας, υπογραμμίζει ο Ντόναλντ Τζοχάνσον από το Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Αριζόνας στο Τέμπε, ο οποίος το 1974 ανακάλυψε τη Λούσι, έναν Αυστραλοπίθηκο ηλικίας 3,2 εκατομμυρίων ετών που περπατούσε στα δύο πόδια. Ο δρ Τζοχάνσον τονίζει ότι στα πρώτα ανθρωποειδή τα αρσενικά ήταν πολύ μεγαλύτερα από τα θηλυκά, γεγονός που μαρτυρεί ανταγωνισμό παρά συνεργασία μεταξύ των δύο φύλων.

«Το πραγματικό ερώτημα είναι ποια ήταν τα οφέλη του διποδισμού» λέει ο Τζοχάνσον. Μια πιθανότητα είναι ότι τα ζώα που μπορούσαν να καλύψουν μεγαλύτερες αποστάσεις από τα υπόλοιπα είχαν πρόσβαση σε μεγαλύτερη ποικιλία πηγών τροφής, γεγονός που τους επέτρεπε να ζουν περισσότερο και να φέρνουν στον κόσμο πιο πολλούς απογόνους. Επιπροσθέτως, ο διποδισμός προσέφερε τη δυνατότητα ελευθερίας στα άνω άκρα προκειμένου να μεταφέρονται αντικείμενα, ενώ παράλληλα το να είναι το ζώο ψηλότερο του επέτρεπε να εντοπίζει καλύτερα τους υποψήφιους θηρευτές. «Πρέπει να υπήρχαν πολλά πλεονεκτήματα μαζί» υπογραμμίζει ο ειδικός και προσθέτει ότι ο διποδισμός πιθανώς εμφανίστηκε κατά την εξέλιξη περισσότερες από μία φορές.

Η απάντηση στη... σαβάνα

Ολα αυτά προετοίμασαν το έδαφος για μια δεύτερη φάση εξέλιξης πριν από περίπου 1,7 εκατομμύρια έτη, όταν οι πρόγονοί μας εγκατέλειψαν τα δάση για τη σαβάνα. Σε αυτή την περίοδο έλαβαν χώρα οι μεγαλύτερες ανατομικές αλλαγές - οι ώμοι ίσιωσαν, τα πόδια έγιναν πιο μακριά και η λεκάνη προσαρμόστηκε στη ζωή σε δύο πόδια.

Υπάρχουν πολλοί πιθανοί λόγοι ως απάντηση στο γιατί ο διποδισμός αποτέλεσε γεγονός σε αυτή τη φάση. Η όρθια στάση πιθανότατα βοήθησε τους προγόνους μας να αντεπεξέρχονται στις πολύ υψηλές θερμοκρασίες που αναπτύσσονταν στα λιβάδια, επιτρέποντας στον αέρα να κυκλοφορεί στο σώμα τους και μειώνοντας την άμεση έκθεσή τους στον ήλιο. Επίσης η όρθια στάση αύξησε και την κινητικότητα. «Προσέφερε περισσότερη αποτελεσματικότητα στις μετακινήσεις επιτρέποντας να καλύπτονται μεγαλύτερες αποστάσεις» αναφέρει ο Ρόμπιν Ντάνμπαρ, καθηγητής Εξελικτικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Ο διποδισμός επέτρεψε στους προγόνους μας να διανύουν μεγάλες αποστάσεις και να βρίσκουν θηράματα στις σαβάνες. Μάλιστα, μια μελέτη δείχνει ακόμη και ότι προσαρμοστήκαμε για να φέρνουμε εις πέρας αγώνες αντοχής, αν και ο σύγχρονος πληθυσμός… του καναπέ μάλλον θα θεωρήσει αυτή τη θεωρία τραβηγμένη. 

%%%%%%%%%%%%%%%%%%

 

 Πότε εξελίχθηκε η γλώσσα;

Robson David 

Παρ’ ότι το χάρισμα του λόγου δεν το διέθετε μόνο ο σύγχρονος άνθρωπος αλλά και οι πρόγονοί του, η μετάδοση πολύπλοκων ιδεών φαίνεται ότι αποτελεί προνόμιο μόνο του Homo sapiens

 

Χωρίς τη γλώσσα θα παλεύαμε να ανταλλάξουμε ιδέες ή να επηρεάσουμε τις συμπεριφορές των άλλων ανθρώπων. Η ανθρώπινη κοινωνία όπως την ξέρουμε δεν θα υπήρχε. Η αρχή αυτής και μόνο της δεξιότητας αποτέλεσε σημείο-σταθμό στην ιστορία μας, ωστόσο το πότε ακριβώς πήρε σάρκα και οστά η συγκεκριμένη κατάκτηση του ανθρώπου είναι εξαιρετικά δύσκολο να προσδιοριστεί.

Δεν είμαστε οι μόνοι...

Γνωρίζουμε ότι ο Homo sapiens δεν ήταν ο μόνος που είχε την ικανότητα του λόγου. Οι Νεάντερταλ, οι οποίοι εμφανίστηκαν πριν από περίπου 230.000 χρόνια, διέθεταν τις νευρικές συνδέσεις με τη γλώσσα, το διάφραγμα και τους μυς του στέρνου που είναι απαραίτητες για την άρθρωση πολύπλοκων ήχων και για τον έλεγχο της αναπνοής, ο οποίος επιτρέπει την εκφορά του λόγου. Τα στοιχεία που μαρτυρούν κάτι τέτοιο εξάγονται από το μέγεθος των οπών στο κρανίο και στους σπονδύλους μέσα από τις οποίες περνούν τα νεύρα που υπηρετούν αυτές τις περιοχές. Επιπλέον οι Νεάντερταλ έφεραν την ανθρώπινη παραλλαγή του γονιδίου FOXP2, το οποίο είναι σημαντικό για τον σχηματισμό των πολύπλοκων αναμνήσεων που εμπλέκονται στον λόγο.

Υποθέτοντας ότι αυτή η παραλλαγή εμφανίστηκε μόνο μία φορά, ο λόγος προηγήθηκε του διαχωρισμού της εξελικτικής γραμμής του ανθρώπου και του Νεάντερταλ πριν από περίπου 500.000 χρόνια.

Πράγματι φαίνεται ότι ο Homo heidelbergensis διέθετε ήδη το χάρισμα της... φλυαρίας πριν από 600.000 χρόνια, όταν πρωτοεμφανίστηκε στην Ευρώπη. Απολιθώματα δείχνουν ότι το συγκεκριμένο είδος είχε χάσει ένα όργανο που έμοιαζε με μπαλόνι και ήταν συνδεδεμένο με τον λάρυγγα, το οποίο επιτρέπει σε άλλα πρωτεύοντα να παράγουν δυνατούς, βαθείς ήχους ώστε να εντυπωσιάζουν τους αντιπάλους τους. «Αυτό είναι ένα μεγάλο μειονέκτημα - δεν μπορεί αυτή η ικανότητα να χάθηκε για το τίποτα» λέει ο Μπαρτ ντε Μπερ από το Πανεπιστήμιο του Αμστερνταμ στην Ολλανδία. Τα μοντέλα του μαρτυρούν ότι αυτού του είδους τα όργανα-μπαλόνια δεν θα έκαναν διακριτές τις διαφορές μεταξύ των φωνηέντων, με αποτέλεσμα να καθίσταται δύσκολη η άρθρωσή τους.

Λόγος 1,6 εκατομμυρίων ετών

Για τους παλαιότερους ακόμη προγόνους μας το αρχείο των απολιθωμάτων δεν μας... λέει και πολλά. Ωστόσο ο Ρόμπιν Ντάνμπαρ από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης σημειώνει ότι το πιο πρόσφατο ανθρωποειδές το οποίο φαίνεται να είχε νευρικές συνάψεις όπως αυτές των πιθήκων στο διάφραγμα και στο στέρνο είναι 1,6 εκατομμυρίων ετών - το γεγονός αυτό μαρτυρεί ότι ο λόγος «γεννήθηκε» κάποια στιγμή μεταξύ 1,6 εκατομμυρίων και 600.000 ετών πριν.

Τα πράγματα περιπλέκονται ακόμη περισσότερο αν αναλογιστούμε ότι η γλώσσα ίσως ξεκίνησε να εκφράζεται με κινήσεις των χεριών προτού εκφραστεί με ήχους. Αν είναι έτσι τα πράγματα, τότε τα ανθρωποειδή ίσως συζητούσαν στη... νοηματική πολύ προτού οι ανατομικές προσαρμογές που είναι απαραίτητες για τον λόγο αφήσουν τα σημάδια τους στο αρχείο απολιθωμάτων.

Αλλά και η ερμηνεία των υπαρχόντων στοιχείων είναι προβληματική καθώς ακόμη και αν ένα ανθρωποειδές είναι ικανό να εκφέρει λόγο, αυτό δεν σημαίνει ότι μπορεί και να κάνει μια συζήτηση με νόημα. Ο Ντάνμπαρ υποστηρίζει ότι η φωνή των ανθρωποειδών εξυπηρετούσε το... τραγούδι γύρω από τη φωτιά. Οπως συμβαίνει με το κελάηδισμα των πουλιών, το τραγούδι των ανθρωποειδών πιθανότατα δεν μετέδιδε συγκεκριμένες πληροφορίες, ωστόσο αυτή η δραστηριότητα ήταν πολύ σημαντική για το δέσιμο της ομάδας.

Ωστόσο ο Κρις Στρίνγκερ από το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Λονδίνου υπογραμμίζει ότι τόσο ο Homo heidelbergensis όσο και οι Νεάντερταλ κατασκεύαζαν πολύπλοκα εργαλεία και κυνηγούσαν επικίνδυνα ζώα - οι δραστηριότητες αυτές θα ήταν πολύ δύσκολο να συντονιστούν χωρίς να υπάρχει έστω και κάποια πρωτόγονη μορφή γλώσσας.

Αδιαμφισβήτητα στοιχεία για την ύπαρξη λόγου ο οποίος χρησιμοποιείται για τη μετάδοση πολύπλοκων ιδεών εμφανίζονται μόνο με την κουλτούρα και τον συμβολισμό που συνδέονται με τον Homo sapiens. Οι πρώτες λέξεις, όποτε και αν εκστομίστηκαν, πυροδότησαν μια σειρά γεγονότα που άλλαξαν τις σχέσεις μας, την κοινωνία, την τεχνολογία, ακόμη και τον τρόπο που σκεφτόμαστε.

 ************************

 

Γιατί ο εγκέφαλός μας είναι τόσο μεγάλος;

Robson David 

 

Μία και μόνο μετάλλαξη ίσως ήταν αρκετή για να ανοίξει ο δρόμος της ταχείας ανάπτυξης του εγκεφάλου. Αλλα πρωτεύοντα έχουν ισχυρούς μυς στις σιαγόνες οι οποίοι ασκούν δύναμη σε όλο το κρανίο εμποδίζοντας την ανάπτυξή του. Ωστόσο πριν από περίπου 2 εκατομμύρια έτη μια μετάλλαξη έφερε την αλλαγή στη γραμμή της εξέλιξης του ανθρώπου. Σύντομα ξεκίνησε μια «έκρηξη» στην ανάπτυξη του εγκεφάλου. Το τι ακριβώς οδήγησε σε αυτή την «έκρηξη» είναι ένα άλλο ζήτημα. Πιθανότατα το περιβάλλον «γέννησε» νέες νοητικές προκλήσεις. Και η κοινωνική ανάπτυξη θα έπαιξε τον ρόλο της. Προκειμένου να μελετήσει τη σημασία αυτών των παραγόντων ο Ντέιβιντ Γκίρι από το Πανεπιστήμιο του Μισούρι στην Κολούμπια συνέκρινε το μέγεθος του κρανίου διαφορετικών ανθρωποειδών με τις περιβαλλοντικές συνθήκες στις οποίες ζούσε το καθένα, όπως είναι η εκτιμώμενη διακύμανση στις ετήσιες θερμοκρασίες, καθώς και με τις κοινωνικές πιέσεις που δεχόταν, όπως το μέγεθος της ομάδας. Οπως είδε, και οι δύο αυτοί παράγοντες συνδέονταν με μεγαλύτερο μέγεθος εγκεφάλου, ωστόσο οι δυσκολίες στην «πλοήγηση» σε ένα μεγαλύτερο κοινωνικό δίκτυο φάνηκε να έχουν τη σημαντικότερη επίδραση στο μέγεθος του εγκεφάλου.

Θέμα διατροφής!

Ενας μεγάλος εγκέφαλος είναι απίστευτα πεινασμένος και έτσι οι πρώτοι άνθρωποι χρειάστηκε να αλλάξουν τη διατροφή τους ώστε να τον θρέψουν. Η μετάβαση στην κατανάλωση κρέατος πρέπει να βοήθησε προς αυτή την κατεύθυνση. Την ίδια βοήθεια θα πρέπει να προσέφερε και η προσθήκη στη διατροφή θαλασσινών πριν από περίπου 2 εκατομμύρια χρόνια, η οποία παρείχε τα πολύτιμα ω-3 λιπαρά οξέα, που είναι ζωτικής σημασίας για το «χτίσιμο» του εγκεφάλου. Και βέβαια το μαγείρεμα της τροφής το οποίο διευκολύνει την πέψη φαίνεται να ήταν άλλος ένας σημαντικός παράγοντας. Το μαγείρεμα πρέπει να επέτρεψε στους προγόνους του σύγχρονου ανθρώπου να αποκτήσουν μικρότερο έντερο και να αφιερώσουν τους επιπλέον πόρους στην ανάπτυξη του εγκεφάλου.

Ωστόσο ένας μεγάλος εγκέφαλος έχει και κόστος, συμπεριλαμβανομένων των κινδύνων της γέννας. Ωσπου να φθάσει η στιγμή που τα οφέλη ενός μεγάλου εγκεφάλου δεν υπερίσχυαν πλέον του όποιου κόστους, διαθέταμε ήδη μια ζελατινώδη μάζα με βάρος 1,3 κιλών η οποία ήταν αρκετά... έξυπνη ώστε να αμφισβητεί την ίδια την ύπαρξή της. 

 

Οι χιμπαντζήδες είναι… δίκαιοι..., οι άνθρωποι που εξουσιάζουν ΟΧΙ.

Οι χιμπαντζήδες είναι… δίκαιοι!

Το αίσθημα της δικαιοσύνης έχουν τα έξυπνα πρωτεύοντα, σύμφωνα με νέα μελέτη

Γράφει η  Ειρήνη Βενιού

ΤΟ ΒΗΜΑ, 15/01/2013 16:20

Αίσθημα δικαιοσύνης φαίνεται ότι έχουν τα μακρινά μας «εξαδέλφια», όπως φαίνεται από τη μελέτη των αμερικανών ειδικών

Ουάσινγκτον 

Ο άνθρωπος τελικά δεν είναι ο μόνος που μπορεί να λαμβάνει δίκαιες αποφάσεις: νέα αμερικανική μελέτη υποστηρίζει ότι και ο μακρινός μας «εξάδελφος», ο χιμπαντζής, διαθέτει επίσης το πολύτιμο αίσθημα της δικαιοσύνης.

Ερευνητές από το Εθνικό Κέντρο Έρευνας Πρωτευόντων Yerkes του Πανεπιστημίου του Εμορι σε συνεργασία με ειδικούς από το Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Τζόρτζια, πραγματοποίησαν ένα πρωτότυπο πείραμα με χιμπαντζήδες βάζοντας τα έξυπνα ζώα να παίξουν ένα παιχνίδι ευφυΐας, ώστε να δουν πόσο ευαισθητοποιημένα ήταν στη δίκαιη απόδοση της ανταμοιβής ανάμεσα σε δύο παίκτες. 

«Τελεσίγραφο» δικαιοσύνης

Στο «Τελεσίγραφο», όπως λέγεται το παιχνίδι που χρησιμοποίησαν οι επιστήμονες, λαμβάνουν μέρος δύο «λογικοί» και «δίκαιοι» παίκτες – ο παίκτης Α και ο παίκτης Β, οι οποίοι καλούνται να διαχειριστούν ένα ποσό. Το παιχνίδι ξεκινάει με τον παίκτη Α να προτείνει έναν τρόπο διαχωρισμού των χρημάτων ανάμεσα στους δύο παίκτες. Στη συνέχεια ο Β αποφασίζει αν θα δεχθεί την πρόταση του Α. Αν ο Β δεχθεί, τότε η πρόταση του Α εκτελείται και ο κάθε παίκτης παίρνει το ποσό που πρότεινε ο Α. Αν ο Β δεν δεχθεί και απορρίψει την πρόταση, τότε κανένας παίκτης δεν παίρνει τίποτα και το παιχνίδι τερματίζεται.
Κατά τη διάρκεια του πειράματός τους, οι ερευνητές μελέτησαν τη συμπεριφορά έξι ενήλικων χιμπαντζήδων και 20 παιδιών ηλικίας από 2 έως 7 ετών σε μια παραλλαγή του παραπάνω παιχνιδιού. Στο συγκεκριμένο παιχνίδι, ο παίκτης Α (σε συνεργασία κάποιες φορές με τον παίκτη Β) καλείτο να επιλέξει ανάμεσα σε δύο χρωματιστά κέρματα, τα οποία στη συνέχεια μπορούσε να ανταλλάξει για μια λιχουδιά (στην περίπτωση των χιμπαντζήδων) ή για ένα αυτοκόλλητο (στην περίπτωση των παιδιών). Το ένα από τα κέρματα του παιχνιδιού προσέφερε στους δύο αντιπάλους την ίδια ανταμοιβή, ενώ το άλλο ευνοούσε μόνο τον παίκτη που προέβαινε στην αρχική επιλογή. 

Τόσο τα παιδιά, όσο και οι χιμπαντζήδες φάνηκε να αντιμετωπίζουν τους απέναντί τους ως… «ενήλικες». Όποτε ένας παίκτης καλείτο να λάβει την απόφασή του σε συνεργασία με έναν καλό αντίπαλο, τότε προχωρούσαν σε δίκαιη μοιρασιά. Όταν όμως συνεργάζονταν με έναν παθητικό παίκτη που δεν υπήρχε περίπτωση να απορρίψει την πρότασή τους, τότε χιμπαντζήδες και παιδιά προχωρούσαν σε εγωιστική απόφαση που ευνοούσε μόνο την πλευρά τους.

 

Οι χιμπαντζήδες είναι πολύ συνεργάσιμοι στη φύση και σύμφωνα με τους ερευνητές, είναι ιδιαίτερα ευαισθητοποιημένοι στη δίκαια μοιρασιά της ανταμοιβής (π.χ. τροφή), απολαμβάνοντας τα οφέλη της συνεργασίας τους με τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας τους.

«Μέχρι τώρα, οι ειδικοί στη συμπεριφορική χρηματοοικονομική ήταν της άποψης ότι τα ζώα δε μπορούσαν να παίξουν το παιχνίδι “Τελεσίγραφο”, καθώς αυτά θα προχωρούσαν μόνο σε εγωιστικές αποφάσεις κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού» υπογραμμίζει ο δρ Φρανς ντε Βαλ, ένας εκ των συγγραφέων της μελέτης που παρουσιάζεται στην ηλεκτρονική έκδοση της επιθεώρησης «Proceedings of the National Academy of Sciences» (PNAS).

«Καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι οι χιμπαντζήδες όχι μόνο μοιάζουν με τον άνθρωπο ως προς το αίσθημα της δικαιοσύνης, αλλά για την ακρίβεια διαθέτουν πανομοιότυπες προτιμήσεις με εκείνες του ανθρώπου» καταλήγει ο επιστήμονας.

Δημήτρησ Λάμπος: " Αν ο καπιταλισμός είναι το τέλος της Ιστορίας και το επιτρέψουμε να συμβεί αυτό, τότε αργά ή γρήγορα θα έρθει και το τέλος της ανθρωπότητας"

Η ΑΥΓΗ Σάββατο, 01/12/2012

• ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ . ΜΟΥΣΙΚΗ
•  
• Δημήτρης Λάμπος: «Αν ο καπιταλισμός είναι το τέλος της Ιστορίας αργά ή γρήγορα θα έρθει και το τέλος της ανθρωπότητας...»

Τη συνέντευξη πήρε ο  Θάνος Μαντζάνας

 

Γνωρίσαμε τον Δημήτρη Λάμπο το 2010 με το ντεμπούτο άλμπουμ του «Μη σε φοβίσει η αγέλη», στο οποίο ο τριαντατετράχρονος σήμερα θαυμάσιος τραγουδοποιός πρόβαλε εντονότατα επηρεασμένος από τη διεθνή μουσική σκηνή, αλλά έχοντας ήδη διαμορφώσει ένα καθοριστικά προσωπικό ύφος, ενώ το θεματικό περιεχόμενο αποτελούσε μια ψύχραιμη αριστερή ματιά του νέου αιώνα. Έκπληξη όμως αποτέλεσε ο δεύτερος δίσκος του «Lampoons, songs and laments for the 21st century» που κυκλοφόρησε πριν λίγο καιρό, καθώς πρόκειται για μια σειρά folk και blues τραγουδιών με αγγλικό στίχο! Είναι όμως το ίδιο καλοφτιαγμένα με την πρώτη φορά, με εξίσου μεστούς και ουσιώδεις στίχους και φέρνουν τον Δημήτρη Λάμπο στο επίπεδο του να συναγωνίζεται επάξια ανάλογους διεθνείς ομότεχνούς του.

Ο λεγόμενος νεοφιλευθερισμός δεν είναι καν ένα χαοτικό, σαθρό σύστημα, δεν είναι καν σύστημα οργάνωσης της παραγωγής και της οικονομίας.

* Από το λόγιο και με ελληνικό στίχο ύφος των τραγουδιών του ντεμπούτου σας, στα διεθνή ιδιώματα και μάλιστα με αγγλικό στίχο του δεύτερου άλμπουμ σας. Γιατί και πώς προέκυψε αυτή η τόσο έντονη αλλαγή;

Τυχαία... Το 2010 μου πρότεινε η Jessica Kilroy να κάνουμε έναν δίσκο στην Αμερική, γράψαμε μάλιστα μαζί ένα τραγούδι τότε. Το 2011 ταξίδεψα στη Μοντάνα γι' αυτό τον λόγο, αλλά τελικά, λόγω εξωτερικών παραγόντων, κατέληξε να είναι ένα προσωπικό άλμπουμ που περιέχει κάποια τραγούδια που είχα γράψει όταν σπούδαζα στην Αγγλία και κάποια καινούργια. Δεν είχε νόημα να το αφήσω στο συρτάρι, οπότε βγήκε τώρα. Αρχικά όμως είχα στόχο να κυκλοφορήσω έναν νέο κύκλο καθαρά πολιτικών τραγουδιών με ελληνικό στίχο. Αυτή θα είναι η νέα μου δουλειά και ελπίζω να υλοποιηθεί μέσα στο 2013. Ειδικά αυτή την περίοδο δεν έχει νόημα να μιλάς για τίποτα άλλο πέρα από την κατάσταση που βιώνουμε... Όμως και στον νέο δίσκο τα περισσότερα τραγούδια έχουν πολιτική χροιά, είναι πράγματι «Λίβελοι, τραγούδια και θρήνοι για τον 21^ο αιώνα» όπως λέει ο τίτλος. Σε κάθε περίπτωση είμαι πολύ ευχαριστημένος με το αποτέλεσμα σε καλλιτεχνικό επίπεδο, σίγουρα πολύ περισσότερο από την πρώτη δουλειά μου. Ο νέος δίσκος έφτασε πολύ κοντά στον ήχο που θέλω να προσεγγίσω.

* Πώς προέκυψε η συνεργασία σας με τον Νίκο Χαλβατζή και πόσο σημαντική ήταν η συνδρομή του στο τελικό αποτέλεσμα; Πείτε μας επίσης δύο λόγια για τη συνεργασία σας με τις δύο ερμηνεύτριες που συμμετέχουν.

Με τον Νίκο είχαμε γνωριστεί περίπου όταν κυκλοφόρησε το «Μη φοβάσαι την αγέλη», αν και εκτιμούσα τα τραγούδια του από τον πρώτο του δίσκο. Η συνδρομή του ήταν καταλυτική, όχι μόνο καλλιτεχνικά αλλά και καθαρά πρακτικά. Δεν είχα χρήματα για να τελειώσω τον νέο δίσκο και η εργασία που τόσο ανιδιοτελώς προσέφερε σαν ηχολήπτης και συμπαραγωγός ήταν πραγματικά σωτήρια. Ο δίσκος ολοκληρώθηκε χάρη στον Νίκο και στον Κώστα Στεφόπουλο, ο οποίος επίσης με στήριξε ιδιαίτερα - άλλωστε παίζει πολλά διαφορετικά όργανα στον δίσκο. Σημαντική είναι και η παρουσία της Jennifer Beecher, μιας εξαιρετικής Γερμανίδας rock και blues τραγουδίστριας και φυσικά της Jessica Kilroy, του Kier Atherton και του πατέρα του, του Michael Atherton, ενός πολύ σημαντικού bluegrass παραγωγού και μουσικού από τη Μοντάνα, με τον οποίο γράψαμε μαζί και τη μουσική στο «Seven years».

* Για εμένα το «Μη σε φοβίσει η αγέλη» είναι από τα πλέον ουσιωδώς πολιτικοποιημένα ελληνικά άλμπουμ των τελευταίων χρόνων. Επίσης ξέρω ότι είστε οικονομολόγος, ειδικευμένος στη διεθνή διάσταση του αντικειμένου. Θα ήθελα λοιπόν την άποψή σας για το οικονομικό σκέλος της πολύμορφης κρίσης που μας ταλανίζει, το πώς και γιατί η χώρα μας έφτασε σε αυτή τη δεινή θέση.

Θα έπρεπε να έχει γίνει φανερό πλέον ότι στην Ελλάδα αυτή τη στιγμή γίνεται ένα πείραμα, το οποίο, εάν επιτύχει, θα συνεχιστεί και στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες με την ίδια ένταση. Ο καπιταλισμός όπως τον γνωρίζαμε τελείωσε και προσπαθεί να μεταλλαχτεί σε έναν σύγχρονο φασισμό του διεθνοποιημένου κεφαλαίου. Η παγκόσμια άρχουσα τάξη, αυτή η μικρή ολιγαρχία που ελέγχει τον κόσμο -από την ενέργεια έως την τροφή- θέλει να τελειώνει ακόμα και με αυτή τη σαθρή αντιπροσωπευτική δημοκρατία και το όποιο κοινωνικό κράτος αυτή παρείχε και να μετατρέψει τους εργαζομένους κυριολεκτικά σε αριθμούς. Θέλει να τελειώνει με την κοινωνία ως έννοια, για να έχει πλέον να κάνει αποκλειστικά με εξαθλιωμένους εργαζομένους που θα δέχονται τα πάντα στον αγώνα τους για επιβίωση. Πρόκειται για μια φρίκη και φοβάμαι ότι οι περισσότεροι δεν το έχουν αντιληφθεί και βαυκαλίζονται ότι δεν είναι παρά ακόμα μία κρίση του καπιταλισμού που θα περάσει με διάφορα Κεϊνσιανά μαντζούνια.

* Βλέπετε κάποια ρεαλιστική διέξοδο από αυτό το τέλμα, πολιτική ή και άλλου είδους;

Συνήθως, όταν μιλάνε για «ρεαλιστικές» λύσεις, εννοούν «ενδοσυστημικές λύσεις», αλλά τέτοιες απλά δεν υπάρχουν. Ο λεγόμενος νεοφιλευθερισμός δεν είναι καν ένα χαοτικό, σαθρό σύστημα, δεν είναι καν σύστημα οργάνωσης της παραγωγής και της οικονομίας. Ο καπιταλισμός είναι πλιάτσικο και τίποτα παραπάνω. Οι σύγχρονοι Αττίλες, αντί να φορούν πανοπλίες, φοράνε γραβάτες και ακριβά κουστούμια και αντί να σφάζουν χωρικούς, λεηλατούν τις κοινωνίες με την εξουσία τους, βάζοντας υπογραφές και οργανώνοντας την προπαγάνδα τους. Η μόνη πραγματικά ρεαλιστική λύση είναι το καθολικό ξεπέρασμα του καπιταλισμού και της ψεύτικης αστικής δημοκρατίας που τον συνοδεύει και η μετάβαση σε μια κοινωνικά ελεγχόμενη οικονομία που θα έχει ως κέντρο της τον άνθρωπο και την πραγματική, την άμεση δημοκρατία. Κι αυτό, από την άποψη της ποσοτικής και ποιοτικής ανάλυσης της παραγωγικότητας, με την τεχνολογία και το επιστημονικό επίπεδο που διαθέτει σήμερα η ανθρωπότητα, είναι παραπάνω από εφικτό, βρίσκεται κυριολεκτικά στα χέρια μας. Και αυτά δεν τα λένε μόνο κάποιοι «τρελοί μαρξιστές» οικονομολόγοι, τα παραδέχονται ουσιαστικά στις μελέτες τους ο ΟΗΕ και η Παγκόσμια Τράπεζα, αν διαβάσει κανείς τα στοιχεία τα οποία οι ίδιοι παρέχουν. Προσπαθούν να μας πείσουν ότι ο καπιταλισμός είναι το τέλος της Ιστορίας αλλά, αν επιτρέψουμε να συμβεί αυτό, τότε αργά ή γρήγορα θα έρθει και το τέλος της ανθρωπότητας. Η ελπίδα δεν βρίσκεται σε ηγέτες και μεσσίες, αλλά στην ίδια την κοινωνία.

Και τα προσεχή σχέδια σας;

Τη νέα χρονιά θα κυκλοφορήσει το δεύτερο βιβλίο μου, μια συλλογή κοινωνικοπολιτικών διηγημάτων και ελπίζω να επιτρέψουν οι συνθήκες να ξεκινήσω τον νέο δίσκο. Πριν από αυτό όμως, σήμερα θα συμμετέχω στη συναυλία στην Τεχνόπολη για την Παγκόσμια Hμέρα κατά του AIDS.

Αντιαυταρχική Εκπαίδευση

"Η αντιαυταρχική εκπαίδευση επιδιώκει τη δημιουργία ανθρώπων με αυτορυθμιζόμενο χαρακτήρα. Τα παιδιά έχουν το δικαίωμα να ακολουθήσουν τις δικές τους ιδέες, αποφάσεις και εμπνεύσεις κτίζοντας το μέλλον που τα ίδια επιθυμούν. έχοντας τον χρόνο έκφρασης και παραγωγικότητας που πηγάζει από την βιολογική τους ενέργεια. Όχι μόνο αναπτύσσουν τις ικανότητες και τις γνώσεις τους αλλά ενδυναμώνουν τον χαρακτήρα τους και τον εσωτερικό τους κόσμο.

Η ενθάρρυνση της φυσικής ανάπτυξης των παιδιών είναι αναγκαία για την αυτορύθμιση των ικανοτήτων τους και του εαυτού τους. Αν αυτή η διαδικασία εμποδιστεί & καταπιεστεί (όπως συμβαίνει στις κυρίαρχες καταναγκαστικές εκπαιδευτικές μεθόδους), τότε τα μπλοκαρίσματα και οι θωρακίσεις τρέφονται με αποτέλεσμα να γεννιούνται αντικοινωνικές, βίαιες και “κακές” συμπεριφορές. Στην αντιαυταρχική εκπαίδευση η χρήση του φόβου, της αποτυχίας, της τιμωρίας και του ανταγωνισμού δεν αποτελούν εκπαιδευτικές αρχές και δεν χρησιμοποιούνται. Αντιθέτως καλλιεργούνται αξίες όπως η αυτενέργεια και η συνεργασία, η συνεννόηση και η συζήτηση για την αντιμετώπιση προβλημάτων.

Ο ρόλος του «δασκάλου» σε αυτή τη προσέγγιση είναι να ενθαρρύνει τα παιδιά να ανακαλύψουν και να κερδίσουν από μόνα τους γνώσεις, μέσω του φυσικού τους ενδιαφέροντος. Επιδίωξή τους είναι η διατήρηση και εξέλιξη των φυσικών ενδιαφερόντων και δυνατοτήτων των παιδιών. Η εκπαίδευση κατευθύνεται από το ενδιαφέρον του παιδιού και όχι από το ενδιαφέρον κρατών, κερδοσκοπικών ιδρυμάτων-εταιριών και θρησκειών". 

Wilhelm Reich